Быйылгы сылбыт дойдубут үрдүнэн Аҕа Дойдуну көмүскээччилэр сылларынан уонна Улуу Кыайыы 80 сылынан биллэриллэн араас үтүө, үйэтитэр өрүттээх тэрээһиннэр ыытылыннылар.
СӨ култууратын үтүөлээх артыыһа С.Н.Сивцев –Доллу аатынан норуот айымньытын дьиэтин түмэлигэр, сулууспалыыр эбээһинэстэрин толоро сылдьан олохтон туораабыт биир дойдулаахтарбыт сырдык ааттарын үйэтитэр сыаллаах анал истиэндэ арылынна.
Улуу Кыайыы 80 сыла барыбытыгар дириҥ өйдөбүллээх ытык бэлиэ сыл буолар. Онуоха, биһиги билиҥҥи көлүөнэ, аан дойдуну фашизмтан босхолообут кыайыылаах көлүөнэҕэ дириҥ махталбытын биллэрэбит, кинилэргэ булгуруйбат санааларын уонна Ийэ дойдуларыгар тапталларын иһин үйэ саас тухары сүһүөхтээх бэйэбит сүгүрүйэбит. Ол курдук, эмиэ Дойдуларын эйэлээх олоҕун көмүскүү, сулууспалыы сылдьан сырдык тыыннарын толук уурбут биир дойдулаахтарбыт, эдэркээн саастарыгар олохтон туораабыт ыччат дьоммут дьоруойдуу хорсун быһыылара, кинилэр сырдык ааттара умнуллубакка, дьон норуот сүрэҕэр өлбөөдүйбэт өйдөбүл буолан көмүс буукубаларынан суруллан хаалаллара сөптөөх, махталлаах суол буолар.
Киэн туттар биир дойдулаахтарбыт сырдык олохторун кэрчиктэрэ:
Милиция сержана Десяткин Николай Спиридонович — 1915 сыллаахха Доллу нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Төҥүлү оскуолатыгар үөрэммитэ. 1936 сыллаахха милицияҕа сулууспаҕа киирбитэ. Ис дьыала уорганнарын холобур буолар үлэһитэ, милиция сержана, бары өттүнэн кыахтаах спортсмен этэ. Конвой начальнигынан үлэлии сылдьан, 1946 сыллаахха Заполярьеҕа сулууспалыыр эбээһинэһин толоро сылдьан олохтон туораабыта. Николай Спиридонович Десяткин дьоһуннаах үлэтэ, бэриниилээх сулууспата сыаналанан:
Ис Дьыала Министерствотын Бочуот дуоскатыгар тахсыбыта.
“Германияны кыайыы иһин” мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Милиция сержана Иннокентий Никифорович Попов 1951сыллаахха Доллу Бэрдьигэстээҕэр төрөөбүтэ. 1958 сыллаахха Төҥүлү начальнай оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. 1970 сыллаахха 10-с кылааһы бүтэрэн, күһүн аармыйаҕа Владивосток куоракка сулууспалыы барбыта. Сыл аҥаардаах араадьыйа — телеграфиһын үөрэҕин бүтэрэн, Уһук Илин уокурукка салгынтан саба түһүүттэн көмүскүүр (ПВО) чааска сулууспалаабыта. Сержант званиялаах дойдутугар эргиллэн кэлэн Дьокуускайга Ис дьыала министиэристибэтигэр үлэҕэ киирбитэ. Дьокуускайга милиция үөрэҕэр үөрэнэн, Абый оройуонугар Ис дьыала уорганнарыгар үлэҕэ ананан барбыта. 1975 с. Үрүҥ Хайаттан хаайыылаахтар күрүүллэригэр сырдык тыына быстыбыта. Көмүс уҥуоҕун Ис дьыала министиэристибэтин үлэһиттэрин көмөлөрүнэн Үрүҥ Хайаттан дойдутугар Мэҥэ- Хаҥалас Тумулугар аҕалан кистээбиттэрэ.
Десяткин Гаврил Васильевич 1963 с. Доллу нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1980 с. Төҥүлү орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ. 1980-81 сс. М.Горькай аатынан совхоз Күөллэрикитээҕи отделениятыгар үлэлээбитэ. 1981 с. Советскай Армия кэккэтигэр сулууспалыы барбыта. 1982с. Ыам ыйыгар Чита уобалаһын байыаннай чааһыгар сулууспалыыр эбээһинэһин толоро сылдьан хомолтолоохтук олохтон туораабыта. Гаврил Васильевич кылгас чаҕылхай олоҕор ылбыт наҕарадаалара:
- “Советскай армия бойобуой уонна политическай бэлэмнэниигэ туйгуна” бэлиэ хаһаайына.
- Мэҥэ- Хаҥалас оройуонун култуура уонна успуорт эстэпиэтэтин лауреата, дипломана.
Милиция старшай прапорщига Семен Васильевич Птицын — 1969 сыллаахха, муус устар 20 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһун, Төҥүлү сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1986 с. Дьокуускайдааҕы Судаарыстыбаннай университет иһинэн физико- математическай оскуоланы бүтэрбитэ. 1987-89 сс. Забайкальскай байыаннай уокурукка аармыйа кэккэтигэр срочнай сулууспатын ааспыта. Ол кэннэ М.К.Аммосов аатынан Дьокуускайдааҕы судаарыстыбыннай университет инженернай-техническэй факультетыгар үөрэмммитэ. 1992с тохсунньутугар Ис дьыала уорганнарыгар патрульнай-постовой сулууспа ротатын милиционерынан үлэтин саҕалаабыта. 1993с. Дьокуускай куорат Ис дьыала салалтатын патрульнай –постовой сулууспа батальонун отделение командирынан анаммыта. 1995, 1996, 2000 сс.СӨ Ис дьыала министиэристибэтиниһинэн ОМОН (Отряд милиции особого назначения) — билиҥҥитэ Росгвардия, подразделениетын састаабыгар служебнай командировкаларга дойдубут сытыы туочукуларыгар сылдьыбыта. 2000 сыл алтынньы 27 күнүгэр ытык иэһин толоро сылдьан олоҕун толук уурбута.
Кини дьоһун үлэтэ, бэриниилээх сулууспата сыаналанан: *Милиция туйгуна* түөскэ кэтэр бэлиэнэн, Нагрудным знаком “Отличник милиции”, 1995, 1997 сыллар үбүлүөйдээх мэтээллэринэн, Олохтон туораабытын кэннэ *Эр санаа уордьанынан* наҕараадаламмыта.
Бу бэлиэ күҥҥэ стенданы арыйдылар:
- ,,Доллу нэһилиэгэ” тыа сирин түөлбэтин баһылыга Николай Прокопьевич Сивцев.
- Арассыыйа, СӨ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Судаарыстыбаннай Бириэмийэ лауреата, СӨ бочуоттаах олохтооҕо Таисия Васильевна Десяткина.
- Үлэ, успуорт бэтэрээнэ, сэрии сылын оҕото, Доллу нэһилиэгин, Мэҥэ- Хаҥалас улууһун Бочуоттаах олохтооҕо, СӨ «Гражданскай килбиэн» бочуотунай бэлиэнэн наҕараадаламмыт Ким Никифорович Попов.
- СӨ судаарыстыбаннай гражданскай сулууспатын туйгуна, СӨ судаарыстыбаннай гражданскай сулууспатын 1-кы кылаастаах сүбэһитэ, иитиигэ уонна сырдатыыга Арассыыйа бочуоттаах үлэһитэ, Алексей Васильевич Птицын.
Милиция оройуоннааҕы отделениетын участковай уполномоченнайа Иннокентий Васильев киэн туттар биир дойдулаахпыт кырдьаҕас милиционер Гаврил Романович Десяткиҥҥа анаан суруйбут *Милиционер* хоһоонун аахтылар- *Сомоҕо* уус-уран ааҕыы түмсүүтэ
— Бу өйдөбүл бэлиэ күҥҥэ Доллу нэһилиэгин ТСТ баһылыга Николай Прокопьевич Сивцев махтанан тыл эттэ уонна стенда оҥорон бэлэхтээбит дьоммутугар эҕэрдэ сурук туттарда.
— ахтыыны оҥордо Арассыыйа, СӨ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Судаарыстыбаннай Бириэмийэ лауреата, СӨ бочуоттаах олохтооҕо, Тумул ТХПК дириэктэрэ Таисия Васильевна Десяткина.
— эҕэрдэ тылы эттэ үлэ, успуорт бэтэрээнэ, сэрии сылын оҕото Доллу нэһилиэгин, Мэҥэ- Хаҥалас улууһун Бочуоттаах олохтооҕо, СӨ «Гражданскай килбиэн» бочуотунай бэлиэнэн наҕараадаламмыт Ким Никифорович Попов.
ахтыы тылы оҥордо СӨ судаарыстыбаннай гражданскай сулууспа туйгуна, СӨ судаарыстыбаннай гражданскай сулууспатын 1-кы кылаастаах сүбэһитэ, Арассыыйа иитиигэ уонна сырдатыыга бочуоттаах үлэһитэ Алексей Васильевич Птицын.
Биир дойдулаахтарбыт хорсун быһыыларын, кылгас да буоллар сырдык чаҕылхай олохторун туһунан кэмҥэ-кэрдиигэ бэриммэт, тугунан да кэмнэммэт өйдөбүлү харыстыырбыт, үйэтитэрбит барыбыт ытык иэспит. Бу курдук, дойдуга таптал, бэриниилээх буолуу суолтата хаһан да өлбөөдүйбэккэ, дьон-норуот өйүгэр-санаатыгар күүркэйэн, ытык өйдөбүл буолан барыбытын сомоҕолуур.